Jak są traktowane kobiety w Arabii?

Jak są traktowane kobiety w Arabii: ewolucja praw

Zrozumienie tego, jak są traktowane kobiety w arabii, pozwala uniknąć powielania nieaktualnych stereotypów. Poznanie realiów społecznych chroni przed nieporozumieniami i ułatwia poruszanie się w sprawach międzynarodowych. Warto poznać fakty o obecnej sytuacji obywatelek, aby świadomie oceniać zachodzące tam zmiany.

Jak są traktowane kobiety w Arabii Saudyjskiej?

Status i codzienne traktowanie kobiet w Arabii Saudyjskiej ulegają w ostatnich latach głębokiej transformacji, jednak ocena ich sytuacji zależy od przyjętej perspektywy i kontekstu. Sytuacja ta może być związana z wieloma różnymi czynnikami, takimi jak zróżnicowanie między oficjalnymi dekretami królewskimi a głęboko zakorzenioną tradycją plemienną na prowincji.

Jeszcze dekadę temu Rijad był symbolem najbardziej restrykcyjnego podejścia do praw kobiet na świecie, opierającego się na surowej interpretacji prawa religijnego (wahhabizmu). Dzisiejsza codzienność Saudyjek to jednak zupełnie inny świat, w którym dawne zakazy ustępują miejsca dynamicznej modernizacji gospodarczej i społecznej.

System męskiej kurateli (mahram) w teorii i praktyce

Przez dekady fundamentem relacji społecznych w królestwie był system kurateli w arabii saudyjskiej, zgodnie z którym każda kobieta - niezależnie od wieku - musiała posiadać prawnego opiekuna. Był nim zazwyczaj ojciec, mąż, brat, a w skrajnych przypadkach nawet syn. Bez jego zgody Saudyjka nie mogła podjąć kluczowych decyzji życiowych.

Przełom przyniósł program szeroko zakrojonych reform społecznych i gospodarczych, który doprowadził do formalnego demontażu większości obostrzeń kurateli. Obecnie dorosłe kobiety mogą samodzielnie podróżować za granicę, wyrabiać paszporty, zakładać firmy czy rejestrować narodziny dzieci bez pytania mężczyzny o zgodę. Ale tutaj pojawia się haczyk.

Prawo w stolicy zmieniło się błyskawicznie, lecz mentalność w regionach konserwatywnych ewoluuje znacznie wolniej. Pamiętam rozmowę z saudyjską projektantką, która przyznała, że choć urzędowo nikt nie wymaga już podpisu jej ojca pod dokumentami firmy, to wciąż nie wyobraża sobie podjęcia kluczowych kroków bez jego aprobaty z czystego szacunku i obawy przed ostracyzmem rodziny. Tradycja plemienna bywa silniejsza niż dekret.

Czy kobiety w Arabii mogą pracować i rozwijać karierę?

Rynek pracy w Arabii Saudyjskiej przechodzi prawdziwą rewolucję, która zaskoczyła nawet międzynarodowych analityków. Dawna ścisła segregacja płciowa w urzędach i sklepach niemal zniknęła, a kobiety masowo zasilają sektory, które wcześniej były dla nich całkowicie zamknięte.

Wskaźnik aktywności zawodowej saudyjskich kobiet wzrósł skokowo z poziomu około 17% w momencie startu programu reform do rekordowego pułapu 36,3% na początku ubiegłego roku. Chociaż w pierwszych miesiącach bieżącego roku wskaźnik ten zanotował lekką korektę do poziomu 33,9%, to wciąż przewyższa on pierwotne założenia rządowe, które zakładały osiągnięcie 30% dopiero pod koniec dekady. Sprawdzając to, czy kobiety w arabii moga pracowac, widzimy, że Saudyjki pracują dziś w bankowości, dyplomacji, gastronomii, a nawet w sektorze technologicznym.

Wzrost ten niesie za sobą realną niezależność finansową, choć proces ten napotyka na bariery. Na rynku prywatnym wciąż widoczne są nierówności, a średnia luka płacowa między kobietami a mężczyznami wynosi tam około 36%. Państwo wprowadziło jednak mechanizmy ochronne, takie jak zakaz dyskryminacji płacowej czy programy dofinansowania dojazdów do pracy, z których skorzystało już ponad 300.000 kobiet.

Codzienne swobody obywatelskie: ubiór i prowadzenie pojazdów

Najbardziej widoczną zmianą dla obserwatora z zewnątrz było zniesienie w czerwcu 2018 roku dekadowego zakazu prowadzenia samochodów przez kobiety. Decyzja ta dosłownie odmieniła krajobraz saudyjskich miast.

Początkowo sceptycy uważali, że zmiana będzie marginalna. Tymczasem tylko w ciągu pierwszych kilku miesięcy po zniesieniu zakazu prawa jazdy odebrało 70.000 kobiet, a masowy napływ chętnych sprawił, że szkoły jazdy dla kobiet przeżywały oblężenie, przyjmując ponad 165.000 zgłoszeń w zaledwie trzy dni od otwarcia zapisów. Dla wielu rodzin oznaczało to gigantyczną ulgę finansową - nie muszą już zatrudniać prywatnych kierowców, których pensje obciążały domowe budżety.

Podobnie wygląda kwestia ubioru. Oficjalny, restrykcyjny nakaz noszenia czarnej abai (długiej luźnej szaty) oraz nikabu (zasłony na twarz) został zniesiony. Kobiety mają obowiązek ubierać się skromnie, co w praktyce oznacza luźne stroje zakrywające ramiona i kolana. W Rijadzie czy Dżeddzie widok młodych kobiet z odkrytymi głowami, noszących kolorowe, modne kardigany zamiast czarnych materiałów, stał się codziennością. Jednak na prowincji konserwatywny dress code nadal dominuje z powodu presji sąsiedzkiej.

Niezależność majątkowa kobiet w prawie szariatu

Jednym z najbardziej mitycznych i nierozumianych aspektów życia kobiet na Półwyspie Arabskim są kwestie finansowe. Zachodni obserwatorzy często zakładają, że brak pełnych swobód politycznych oznacza całkowitą podległość materialną. Rzeczywistość prawna wygląda zupełnie inaczej.

Zgodnie z tradycyjnym prawem islamu, kobieta posiada pełną i nienaruszalną niezależność majątkową. Wszelkie pieniądze, które zarobi, odziedziczy lub otrzyma w ramach darowizny (w tym posag ślubny), stanowią wyłącznie jej własność. Mąż nie ma prawa tknąć ani grosza z jej konta bez jej wyraźnej zgody. Co więcej, to na mężczyźnie spoczywa całkowity, prawny obowiązek pełnego utrzymania domu, żony i dzieci - nawet wtedy, gdy kobieta jest od niego wielokrotnie bogatsza.

W mojej ocenie to fascynujący paradoks archaicznego systemu: Saudyjka może zarabiać miliony i nie ma obowiązku dołożyć się do rachunku za prąd czy zakupy spożywcze. Z drugiej strony, ten sam status prawny kobiet w islamie wciąż faworyzuje mężczyzn w kwestiach dziedziczenia (gdzie córka otrzymuje zazwyczaj połowę udziału syna) oraz przyznaje im silniejszą pozycję w procesach rozwodowych i opiece nad dziećmi.

Prawa kobiet w Arabii Saudyjskiej - zestawienie zmian

Sytuacja przed reformami

- Zatrudnienie ograniczone do nielicznych, posegregowanych placówek edukacyjnych i medycznych

- Jedyny kraj na świecie z bezwzględnym zakazem prowadzenia pojazdów mechanicznych przez kobiety

- Przymus noszenia czarnej abai i nakazu zakrywania włosów, egzekwowany przez policję religijną

- Całkowity zakaz opuszczania kraju i wyrobienia paszportu bez pisemnej zgody męskiego opiekuna

Obecny stan prawny

- Swobodny dostęp do większości branż gospodarki, zakaz dyskryminacji płacowej ze względu na płeć

- Pełne prawo do uzyskania licencji kierowcy i samodzielnego poruszania się po drogach publicznych

- Zniesienie przymusu noszenia abai; wymóg zachowania skromnego ubioru dostosowanego do miejsca publicznego

- Pełne prawo do samodzielnego wnioskowania o paszport i podróżowania po osiągnięciu dwudziestego pierwszego roku życia

Droga do niezależności: Historia Reemy z Rijadu

Reema, dwudziestoośmioletnia mieszkanka Rijadu, marzyła o założeniu własnej agencji marketingowej, ale obawiała się reakcji konserwatywnego otoczenia i braku akceptacji ze strony starszego brata, który po śmierci ojca pełnił rolę jej nieoficjalnego opiekuna.

Jej pierwsze próby spotkań z klientami biznesowymi w kawiarniach kończyły się ogromnym stresem. Brat początkowo konfiskował jej dokumenty, obawiając się, że samodzielna praca kobiety przyniesie wstyd całej rodzinie i naruszy tradycyjne zasady skromności.

Zamiast wchodzić w otwarty konflikt, Reema postanowiła wykorzystać nowe rządowe przepisy. Zarejestrowała firmę przez internetowy portal rządowy, uzyskując pełną podmiotowość prawną bez wiedzy rodziny, a jako argumentu użyła faktu, że nie prosi brata o żadne fundusze.

Po roku intensywnej pracy jej agencja zatrudnia pięć osób, brat zaakceptował jej sukces, widząc korzyści płynące z jej samodzielności, a Reema udowodniła, że połączenie determinacji i nowych swobód pozwala przełamać najtwardsze bariery plemienne.