Kim są bogowie greccy wiatru?

Kim są bogowie greccy wiatru i jak nazywają się w mitologii?

Sposób rozumienia tego, kim są bogowie greccy wiatru, zależy od konkretnego kontekstu mitologicznego i geograficznego. W wierzeniach starożytnych Greków bóstwa te nosiły zbiorczą nazwę Anemoi i stanowiły duchy wiatrów kierunkowych, przedstawiane zazwyczaj jako skrzydlaci mężczyźni. Do czterech głównych bóstw należą Boreasz, Notos, Zefir oraz Euros, którzy odpowiadali za poszczególne pory roku i warunki pogodowe.

W klasycznym panteonie wyróżniano dokładnie 4 główne wiatry kardynalne oraz 4 wiatry pośrednie, co łącznie dawało 8 bóstw uwiecznionych na słynnej Wieży Wiatrów w Atenach. Byli oni dziećmi tytana zmierzchu Astrajosa oraz bogini jutrzenki Eos.

Ich wpływ na codzienność starożytnych był ogromny - od powodzenia zbiorów w rolnictwie po bezpieczeństwo żeglarzy na Morzu Egejskim. Kiedy pierwszy raz uczyłem się o nich na studiach, ciągle myliłem ich imiona. Moje notatki wyglądały jak bazgroły, a głowa pękała od próby przypisania każdego boga do odpowiedniej pory roku. Jest jednak jeden zaskakujący błąd, który popełnia większość osób czytających o mitologii - wyjaśnię go dokładnie w sekcji o Eolu poniżej.

Czterej bogowie wiatru w mitologii greckiej a kierunki świata i pory roku

Czterej bogowie wiatru mitologia grecka reprezentują główne kierunki na róży wiatrów oraz powiązane z nimi zmiany pór roku. Boreasz władał mroźną północą i zimą, Zefir przynosił łagodny powiew zachodu i wiosnę, Notos odpowiadał za gorące południe i lato, a Euros zwiastował wschodni lub południowo-wschodni wiatr jesienny.

Trudność w zapamiętaniu, który z bogów odpowiada za dany kierunek geograficzny i porę roku, to najczęstszy problem przy nauce mitologii. Sama mnogość imion bywa przytłaczająca. Dlatego zamiast wkuwać suche regułki, najlepiej powiązać ich postacie z konkretnym temperamentem i zjawiskami atmosferycznymi: Boreasz (Północ): Surowy, brodaty starzec o gwałtownym charakterze, który dmuchał w muszlę i przynosił śnieżyce z Tracji.

Zefir (Zachód): Najłagodniejszy z braci, młodzieniec rozsypujący kwiaty, kojarzony z wiosennym odrodzeniem i mężem bogini tęczy Iris oraz Chloris. Notos (Południe): Bóg niosący gorące, wilgotne powietrze znad Afryki oraz gwałtowne burze późnego lata, które potrafiły niszczyć plony. Euros (Wschód): Bóstwo kojarzone z jesiennymi sztormami, ciepłym deszczem i nieprzewidywalną pogodą na morzu.

Boreasz, Zefir, Notos i Euros - kierunki wiatru i ich rzymskie odpowiedniki

Nieznajomość rzymskich odpowiedników greckich bóstw wiatru (np. Zefir vs. Fawoniusz) często prowadzi do nieporozumień podczas czytania klasycznej literatury. W mitologii rzymskiej greccy Anemoi zostali przejęci niemal jeden do jednego jako Venti. Zmieniły się jednak ich nazwy własne.

Północny Boreasz stał się w Rzymie Akwilonem (Aquilo), a gorący południowy Notos zyskał miano Austra (Auster). Z kolei delikatny Zefir był czczony jako Fawoniusz (Favonius) - co dosłownie oznaczało sprzyjający - natomiast wschodni Euros odpowiadał rzymskiemu Wulturnusowi (Vulturnus). Zrozumienie tej podwójnej nomenklatury pozwala bez trudu odnaleźć się w tekstach Owidiusza czy Wergiliusza. Proste, prawda?

Kto był bogiem wiatru w starożytnej Grecji: Anemoi czy Eol?

Odpowiedź na pytanie, kto był bogiem wiatru w starożytnej grecji, wymaga oddzielenia samych żywiołów od ich zarządcy. Anemoi byli bezpośrednimi personifikacjami poszczególnych podmuchów, natomiast Eol (Aiolos) pełnił funkcję króla, strażnika i nadzorcy, który z rozkazu Zeusa trzymał uwięzione wiatry w jaskini na mitycznej wyspie Eolii.

Czas rozwiązać zagadkę, o której wspomniałem na początku: mylenie Anemoi z bogiem Eolem (władcą i strażnikiem wiatrów) to pułapka, w którą wpada niemal każdy początkujący pasjonat antyku. Powiem szczerze, sam przez lata myślałem, że Eol to po prostu jedyny bóg wiatru. Kiedy pisałem swój pierwszy esej o Odysei Homera, nazwałem Eola personifikacją wichury i dostałem za to niższą ocenę. Bolało. Dopiero wtedy zrozumiałem, że Eol to zarządca - ktoś w rodzaju dyrektora więzienia na wyspie Lipari - który na prośbę bogów olimpijskich wypuszczał konkretnych braci Anemoi lub zamykał ich w skórzanym worku, jak zrobił to dla Odyseusza.

Ta różnica pokazuje, jak bardzo Grecy szanowali potęgę natury. Wiatry były dla nich tak dzikie (często wyobrażano je też jako galopujące konie), że potrzebowały osobnego nadzorcy, by nie rozerwać świata na strzępy. Co ciekawe, Hezjod w swojej Teogonii wymienia tylko 3 dobrych bogów wiatru - Boreasza, Notosa i Zefira - pomijając Eurosa, a niszczycielskie wichury przypisuje potwornemu Tyfonowi.

Anemoi w mitologii greckiej - znaczenie wiatrów pośrednich i Wieża Wiatrów

Brak jasnego rozróżnienia między czterema głównymi wiatrami a wiatrami kierunków pośrednich sprawia, że wiele osób pomija mniej znanych braci Anemoi. W praktyce żeglarskiej i architekturze starożytnej Grecji równie istotną rolę odgrywały cztery bóstwa kierunków ukośnych: Kaikias, Apeliotes, Lips oraz Skiron, uzupełniające pełną ósemkę róży wiatrów.

Rzadko kiedy spotyka się w sztuce antycznej tak genialne połączenie nauki i religii jak na Wieży Wiatrów w Atenach. Ta ośmiokątna marmurowa budowla ma dokładnie 12 metrów wysokości i średnicę około 8 metrów. Została zaprojektowana przez astronoma Andronikosa z Kyrrhos w I wieku p.n.e. i do dziś stoi u stóp Akropolu. Kiedy stałem pod nią w pełnym słońcu, mrużąc oczy od blasku jasnego kamienia, dotarło do mnie, że dla Greków mitologia nie była bajką - była praktycznym podręcznikiem meteorologii.

Większość podręczników każe traktować cztery wiatry pośrednie jako bóstwa drugiej kategorii, ale moim zdaniem to właśnie one były najważniejsze dla zwykłych ludzi na co dzień, bo w górzystej Grecji i pomiędzy setkami wysp wiatr rzadko kiedy wieje idealnie z północy czy południa, a znajomość ukośnych podmuchów decydowała o życiu lub śmierci na morzu. Na fryzie ateńskiej wieży każdy z nich ma swoje unikalne atrybuty: północno-wschodni Kaikias wysypuje grad z tarczy, południowo-wschodni Apeliotes niesie owoce i zboże, południowo-zachodni Lips pcha dziób statku, a północno-zachodni Skiron trzyma naczynie z żarem na znak nadchodzących chłodów. Warto o nich pamiętać.

Porównanie czterech głównych bogów wiatru (Anemoi)

Boreasz

• Porwał ateńską księżniczkę Orejtyję; Ateńczycy wierzyli, że pomógł im zniszczyć flotę perską

• Gwałtowny, skrzydlaty starzec z brodą, dmuchający w muszlę i noszący gruby płaszcz

• Akwilon (Aquilo) lub Septentrio

• Północ, zwiastun mroźnej zimy

Zefir

• Mąż bogini kwiatów Chloris (Flory); z zazdrości przyczynił się do śmierci Hiacynta

• Łagodny, ciepły powiew przedstawiany jako przystojny młodzieniec rozsypujący kwiaty z szaty

• Fawoniusz (Favonius)

• Zachód, zwiastun wiosny i wczesnego lata

Notos

• Obawiano się go jako niszczyciela dojrzewających plonów oraz sprawcy gęstych mgieł dla żeglarzy

• Gorący, duszny i wilgotny wiatr niosący ulewy, trzymający odwróconą urnę z wodą

• Auster

• Południe, kojarzony z upalnym końcem lata

Euros

• Rzadziej pojawia się w indywidualnych opowieściach, częściej działa wspólnie z braćmi podczas sztormów

• Niepomyślny, porywisty wiatr przynoszący ciepło i gwałtowne burze, owinięty w luźny płaszcz

• Wulturnus (Vulturnus)

• Wschód lub południowy wschód, powiązany z jesienią

Jak Tomek z Gdańska przygotowywał się do olimpiady historycznej

Tomek, 17-letni licealista z Gdańska, przygotowywał się do etapu wojewódzkiego olimpiady z historii starożytnej. Jego największą zmorą była mitologia i ciągłe mylenie greckich bóstw wiatru z ich rzymskimi odpowiednikami oraz kierunkami geograficznymi.

Próbował uczyć się z tabeli w podręczniku przez 2 godziny dziennie, ale na próbnych testach nadal pisał, że Auster to wiatr zachodni, a Eol to jeden z synów Eos. Frustracja rosła, bo do konkursu zostały zaledwie 3 tygodnie.

Zamiast wkuwać listę na pamięć, Tomek narysował na dużej kartce mapę Polski i Europy, wpisując imiona bogów tam, skąd wieją u nas podobne wiatry. Północny chłód znad Bałtyku skojarzył z Boreaszem, a ciepły wiatr z południa z Notosem i Austrem.

Wizualna mapa myśli zadziałała błyskawicznie i po 4 dniach powtórek Tomek bezbłędnie rozwiązywał wszystkie pytania o bóstwa pogodowe, zdobywając ostatecznie 92% punktów w części poświęconej kulturze i religii antycznej.